ಶಾಂತಿಗ್ರಾಮದ ದೇವಾಲಯಗಳು

ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ದೊರಕಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಯ್ಸಳ ದೊರೆ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಪಟ್ಟದ ರಾಣಿ ಶಾಂತಲಾ ದೇವಿಯು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಗ್ರಾಮವೆಂಬ ಊರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಳು. ಶಾಂತಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣ ಹೊಯ್ಸಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದ ನಂತರ ಆಗಿದ್ದು, ಉಳಿದ ಮೂರು ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹೊಯ್ಸಳರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಶಾಂತಲಾದೇವಿ ನವೀಕರಣಗೊಳಿಸಿದ್ದಳು ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿಯುಳ್ಳ ಶಾಸನ ಶಾಂತಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದೆ.

ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ನವೀಕರಣಗೊಂಡಿರುವ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲ ರೂಪ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಂತೆ ಇರುವುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬೀಗ ಹಾಕಿದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಒಳಗೆ ತೆರಳಲು ಆಗಲಿಲ್ಲ.

ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳಿಲ್ಲ. ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಹೊರಗೋಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದೇವದೇವಿಯರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ದೇವಾಲಯವು ಮುಖಮಂಟಪ, ನವರಂಗ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ನರಸಿಂಹ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ದೇವಾಲಯವು ಮುಖಮಂಟಪ, ನವರಂಗ, ಅಂತರಾಳ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮೇಲೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೋಪುರವಿದೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೆತ್ತನೆಗಳೂ ಇಲ್ಲ.

ಶಾಂತಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೇವಾಲಯಗಳ ಪೈಕಿ, ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭಕ್ತರ ಭೇಟಿ ಹೆಚ್ಚು. ಹರಕೆ, ಮದುವೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನಿತರ ಸಮಾರಂಭಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಗೋಪುರವುಳ್ಳ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೇನೆ, ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ಮಾಡು ಹಾಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದೊಳಗೆ ನೆಲಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಮಾರ್ಬಲ್ಲು.

ನರಸಿಂಹ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆಯಾದರೂ, ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮೂರ್ತಿಯು ನರಸಿಂಹನು ಯೋಗಾಸನದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಯೋಗನರಸಿಂಹ ದೇವಾಲಯವೆಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಕೂಟ ಶೈಲಿಯ ವೀರಭದ್ರ ದೇವಾಲಯವು ಪಾಳುಬೀಳುತ್ತಿದೆ. ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬೀಗ ಹಾಕಲಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಿಯೇ ತೃಪ್ತಿಪಡಬೇಕಾಯಿತು.

ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವಾರವು ಯಾವುದೇ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಲ್ಲದ ಪಂಚಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮಾಸುತ್ತಿರುವ ಗಜಲಕ್ಷ್ಮೀ ಹಾಗೂ ತಳದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಮುಖಮಂಟಪ, ನವರಂಗ ಮತ್ತು ಎರಡು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಈ ದೇವಾಲಯ ಹೊಂದಿದೆ.

ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ವೀರಭದ್ರನ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡನೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮೂರ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಮುಖ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮೆಲೆ ಗೋಪುರವಿದ್ದು, ಇದರ ಹೊರಕವಚ ಕಳಚಿಬೀಳುತ್ತಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಭವ್ಯ ಮುಖಮಂಟಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕುರುಹನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಯ ಎಂಟು ಕೈಗಳುಳ್ಳ (ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ದಿನಿ) ಅದ್ಭುತ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ನಮಗದನ್ನು ನೋಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಊರವರು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಾಳಮ್ಮ ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಿತಿ ಕಂಡರೆ ಖೇದವಾಗದೆ ಇರದು. ಕಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯನ್ನು ಪೇರಿಸಿ ಇಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ದೇವಾಲಯ. ನವರಂಗದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಕವಚಗಳೇ ಮಾಯವಾಗುತ್ತಿವೆ! ಯಾರ ಮನೆ ಸೇರಿವೆಯೇನೋ! ತನ್ನ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ವೀರಭದ್ರ.

ಶಾಂತಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ಇಸವಿ ೧೧೨೩ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಧರ್ಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ನಮಗೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಊರವರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಿದರೆ ನಾವು ಅದಾಗಲೇ ನೋಡಿದ್ದ ಮೂರು ದೇವಾಲಯಗಳತ್ತ ಕೈ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೇ ವಿನ: ಧರ್ಮೇಶ್ವರನ ವಿಷಯವೇ ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಬೇರೆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿರಬಹುದು. ಆದರೂ, ನಮಗೆ ಈ ಧರ್ಮೇಶ್ವರನ ಕುರುಹೇ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹುಡುಕಿದರೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತೇನೋ. ಆದರೆ ಅದಾಗಲೇ ಶಾಂತಿಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸ್ಥಿತಿ-ದುಸ್ಥಿತಿ ಕಂಡು ನಿರಾಶರಾಗಿದ್ದ ನಾವು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟೆವು.

ನಾಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ - ಮೊಸಳೆ

ಮೊಸಳೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪುರಾತನ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ - ನಾಗೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಚನ್ನಕೇಶವ. ಒಂದೇ ಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸಮಾನ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಏಕಕೂಟ ಶೈಲಿಯದ್ದಾಗಿವೆ. ಇಸವಿ ೧೨೫೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಆಗಿನ ಹೊಯ್ಸಳ ದೊರೆ ವೀರ ಸೋಮೇಶ್ವರನ ದಂಡಾಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದ ನಾಗಣ್ಣ ನಾಯಕನೆಂಬುವನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುವ ಈ ಅವಳಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳು ಏಕಪ್ರಕಾರದ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತಿಯುಳ್ಳ ಮುಖಮಂಟಪ, ನವರಂಗ, ಅಂತರಾಳ, ಗರ್ಭಗುಡಿ ಹಾಗೂ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಎರಡೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಹೊರಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಶೈಲಿಯು ಅತ್ಯುನ್ನತವಾಗಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

ನಾಗೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ

ಮುಖಮಂಟಪದ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜಗತಿಯ ಕವಚಗಳು ಬಿದ್ದುಹೋಗಿವೆ. ಮುಖ್ಯದ್ವಾರದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ತೋಳುಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿರುವ ಬಳ್ಳಿ ಸುರುಳಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಲಂಕಾರಿಕಾ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಐದು ಸಣ್ಣ ಗೋಪುರಗಳು ಮತ್ತು ನೈಪುಣ್ಯತೆಯಿಂದ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ ಹೊರಚಾಚು ಗಜಲಕ್ಷ್ಮೀಯ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿದ್ದಾರೆ.

ಮುಖಮಂಟಪದ ಮೇಲ್ಚಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಚಚ್ಚೌಕದ ಒಳಗೆ ಕಮಲದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗು ಇರುವಲ್ಲಿ ತಾಂಡವೇಶ್ವರನನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಕಮಲದ ಸುತ್ತಲೂ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ವಾದ್ಯಗಾರರು, ನಾಟ್ಯಗಾರರು, ಮಕರತೋರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿತ್ರಣವಿದೆ.

ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೈಪಿಡಿಯ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನ ಸುತ್ತಲೂ ನಾಟ್ಯಗಾರರು, ವಾದ್ಯಗಾರರು ಹಾಗೂ ಯಕ್ಷ ಯಕ್ಷಿಯರನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೈಪಿಡಿಯ ಬಲಭಾಗದ ಕಲಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.

ನವರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ನಡುವೆ ನಂದಿಯ ಆಕರ್ಷಕ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ಪದ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಗಣೇಶನ ನೃತ್ಯ ರೂಪಕವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನವರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ದೇವಕೋಷ್ಠಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ, ಶಾರದೆ, ಮಹಿಷಮರ್ದಿನಿ, ಕೇಶವ ಹಾಗೂ ಸಪ್ತಮಾತೃಕೆಯರ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಅಂತರಾಳದ ದ್ವಾರವು ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಲಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಕರತೋರಣದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರನ ಚಿತ್ರಣವಿದೆ. ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ, ಹಂಸ, ನಂದಿ ಹಾಗೂ ನಾಗದೇವರನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ದ್ವಾರವು ಸರಳವಾಗಿದ್ದು, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಜಲಕ್ಷ್ಮೀ ಹಾಗೂ ೫ ಸಣ್ಣ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗಕ್ಕೆ ನಿತ್ಯ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಶಿವನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು. ಉಳಿದಂತೆ ಗೌರಿ, ಮಹೇಶ್ವರಿ, ದುರ್ಗಾ, ಶ್ರೀದೇವಿ ಹಾಗೂ ಭೂದೇವಿಯರ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು.

ದೇವಾಲಯದ ಮೂರೂ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಪಿಡಿಯ ರಚನೆ ಹಾನಿಯಾಗದೆ ಉಳಿದಿರುವುದು ಸಂತಸದ ವಿಷಯ. ಕೈಪಿಡಿಯ ಕೆತ್ತನೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಕೆತ್ತನೆ ಅಪೂರ್ಣ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಶಿಖರವನ್ನು ಮೂರು ಸ್ತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಆಕರ್ಷಕ ಕಲಶವಿದೆ. ಶಿಖರದ ತುಂಬಾ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಶಿಖರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ ಲಾಂಛನವಾದ ಸಳ ಹುಲಿಯೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಈ ಕೆತ್ತನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ನೃತ್ಯರೂಪಕವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಶಿಖರ ಲಾಂಛನ ಫಲಕವಿದೆ.

ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ

ಎರಡು ಕಂಬಗಳ ಮುಖಮಂಟಪವು ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಗತಿಯ ಹೊರಕವಚದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿವೆ. ಈ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕಾರಿಕಾ ಬಳ್ಳಿಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಿಥುನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ. ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಕೆಲವು ಶಿಲ್ಪಗಳು ನಶಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ನಾಲ್ಕು ತೋಳುಗಳ ಮುಖ್ಯದ್ವಾರವು ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ೫ ಸಣ್ಣ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಜಲಕ್ಷ್ಮೀಯ ಕೆತ್ತನೆ ನಶಿಸಿದೆ.

ಮುಖಮಂಟಪದ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಮಲದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಈ ಕಮಲದ ಸುತ್ತಲೂ ವಾದ್ಯಗಾರರ ಹಾಗೂ ನಾಟ್ಯಗಾರರ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು.

ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ನಡುವಿರುವ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಆಕರ್ಷಕ ಕಮಲದ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದರ ಸುತ್ತಲೂ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ವಾದ್ಯಗಾರರು ಹಾಗೂ ನಾಟ್ಯಗಾರರನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು.

ನವರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ಉಳಿದ ೮ ಭುವನೇಶ್ವರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಮಿಗಿಲಾಗಿರುವ ಈ ಕೆತ್ತನೆಗಳು, ಹೊಯ್ಸಳ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಭುವನೇಶ್ವರಿಗೆ ನೀಡುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.

ನವರಂಗದಲ್ಲಿರುವ ದೇವಕೋಷ್ಠಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ, ಯೋಗನರಸಿಂಹ, ಸರಸ್ವತಿ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಗಣೇಶ ಹಾಗೂ ಪಾರ್ವತಿಯ ವಿಗ್ರಹಗಳಿವೆ.

ಅಂತರಾಳದ ದ್ವಾರವು ಜಾಲಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಕರತೋರಣದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಮಕರಗಳ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಯಕ್ಷಿಯರನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅಂತರಾಳದ ಭುವನೇಶ್ವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಗ್ರನರಸಿಂಹನ ಚಿತ್ರಣವಿದೆ.

ನಾಲ್ಕುತೋಳುಗಳ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ದ್ವಾರವು ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು, ಗಜಲಕ್ಷ್ಮೀಯನ್ನು ಹಾಗೂ ೫ ಸಣ್ಣ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಅರ್ಚಕ ಚನ್ನಕೇಶವನ ವಿಗ್ರದ ಚಿತ್ರ ತೆಗೆಯಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಗರುಡ ಪೀಠದ ಮೇಲಿರುವ ಈ ವಿಗ್ರಹವು ಆರು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಪ್ರಭಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ದಶಾವತಾರದ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲೂ ಕೈಪಿಡಿ ಕೆತ್ತನೆ ನಶಿಸದೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಮೂರು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿರುವ ಕೈಪಿಡಿಯಲ್ಲಿ ವೇಣುಗೋಪಾಲನನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೊರಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ಚನ್ನಕೇಶವನ ಹಲವು ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹ, ವೇಣುಗೋಪಾಲ, ವರಾಹ, ಕಾಳಿಂಗಮರ್ದನ, ಉಗ್ರನರಸಿಂಹ, ನಾರಾಯಣ, ಗೋವರ್ಧನಧಾರಿ ಕೃಷ್ಣ, ಯೋಗನರಸಿಂಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ದೇವಾಲಯದ ತುಂಬಾ ಈ ಕೆತ್ತನೆಗಳೇ ತುಂಬಿವೆ. ಗರುಡನ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು.

ಶಿಖರವನ್ನು ಮೂರು ಸ್ತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಆಕರ್ಷಕ ಕಲಶವಿದೆ. ಶಿಖರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಳ ಹುಲಿಯೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವ ಕೆತ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಶಿಖರ ಲಾಂಛನ ಫಲಕಗಳಿವೆ.

ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಜಮದಗ್ನಿಯು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು ಎಂಬ ದಂತಕಥೆಯಿದೆ. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲಿ ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ’ಮುಸಳ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತಿತ್ತು. ಮುಸಳ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಬೊಗಾಣಿ(ಪಾತ್ರೆ). ಸಾಂಬಾರ್ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟಲು ಬಳಸುವ ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಹಿಡಿಕೆಗೆ ಮುಸಳ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಶಬ್ದವೇ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಮೊಸಳೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.